Borivoje Borozan: DOLINA NERETVE 1914-1918
Prosveta Niš, 1992.

Dragocjena knjiga

Klikni za veću sliku

Za sastavljanje slike događaja u dolini Neretve u prohujalim vremenima značajna je pojava svakog dokumenta, pogotovo onih za koje se nije ni znalo da postoje. Posebno je zadovoljstvo još ako se objave u knjizi kakvog sasvjesnog i upućenog autora. Knjiga BorivojaBorozana DOLINA NERETVE 1914- 1918 u dokumentima i literaturi jedna je od takvih knjiga i svakako je prijatno iznenađenje i dragocjena za potomke srpskog naroda iz doline Neretve. Izdata je još 1992, „vavilonske“ godine Srba iz doline Neretve, u izdanju niške Prosvete. Potpisnik ovih redova pronašao je u jednoj antikvarnici u Beogradu.

Profesor Borozan, u predgovoru, upozorava čitaoca: „Prolaze ispred tebe duge povorke nestalih lica, žrtava u lancima, i njihovih dželata, zlikovaca, silnika i razularenih pustahija; jauk i hroptanje stradalnika i psovke i halabuka neispavanih i ponapitih samovoljnika; sa nemirom zalaziš među umrle, izginule i mučenike koji vape za pomoć, i poimaš smisao dobra i zla, razaznaješ šta je pravedno, a šta nepravedno, šta je hrabrost, junaštvo, stid, prijateljstvo i samilost, a šta nasilje i kukavičluk.“

Klikni za veću sliku

Borivoje Borozan rođen je 1935. godine u Mostaru, gdje je proveo djetinjstvo, mladost i čitav radni vijek. U istom gradu je završio osnovnu školu i gimnaziju, a u Sarajevu Filozofski fakultet, grupa jugoslovenske književnosti i srpskohrvatski jezik. Radio je kao profesor, odnosno direktor u Gimnaziji „Aleksa Šantić“ i Muzičkoj školi „Ante Jamnicki“, potom u Radio-Mostaru kao direktor i glavni i odgovorni urednik. Bio je i direktor Narodnog pozorišta u Mostaru. Autor je mnogih vrijednih publicističkih radova. U vrijeme izdanja knjige živio je i radio u izbjeglištvu.

Knjiga je satkana od značajnih i zanimljivih, literarnih i dokumentarnih dijelova o prošlosti Bosne i Hercegovine, sa glavnom temom datom u naslovu. Ona je podjeljena na ratna zbivanja u dolini Neretve, u vremenu Prvog svjetskog rata, na područjima Mostara, Čapljine i Konjica. Čapljini je posvećeno 30 strana, a počinju rečenicom: „Patnje, muke i progoni srpsko-pravoslavnog stanovništva u čapljinskom kraju jezivi su, jer je cilj bio da se uništi jedan narod i zbriše sa lica zemlje. Na čelu zulumćara bio je zlumćar nad zulumćarima Abdulrezak Dizdarević, upravitelj Kotarske ispostave u Čapljini, svršeni pravnik iz Ljubuškog.“
Dizdarević je imao 7 konfidenata, jednog pravoslavnog Srbina, i po trojicu katolika i muslimana. Sa njima je išao po selima oko Čapljine, zahtjevajući da mu spremaju„gospodski i obilat objed, da ga dvore i ispunjavaju svaku njegovu želju“. Ko se ovome pokušao usprotiviti, proglašavan je taocem i od šuckora odvođen u Čapljinu.

Upravitelj je blagonaklono gledao na antisrpske demonstacije u Čapljini, održane 29. juna 1914. i dan kasnije u Gabeli. U njima su brutalno demolirane, opljačkane ili uništene mnoge srpske radnje, kuće i institucije. Stradale su i pravoslavne crkve u oba mjesta. Dizdarević je naredio i pljenidbu „Srpske čitaonice“, „Srpskog sokola“ i „Srpske zemljoradničke zadruge“ u Čapljini, kao i srpskog društva „Pobratimstvo“ u Klepcima. Organizator je i bojkota pravoslavnih Srba u Čapljini, na temelju „sloge muslimana i katolika“. Ovo su u život sprovodili muslimansko-katolički frankovci.

„Više puta su vršene premetačine svih srpskih kuća u Čapljini i pljačkanje, knjige štampane ćirilicom uništavane, a stanovništvo napadano, tučeno, vezano, odvođeno. Glavne vođe šuckora, koji su najčešće činili ove zločine su Ilija Nogulica, katolik iz Rečica, i Alija Šuko, musliman iz Čapljine“- navodi se na str.129. Zemaljska vlada iz Sarajeva je Dizdareviću naredila da sa područja ispostave Čapljina uzme tri taoca, a on ih je uzeo preko osamdeset. Trebalo bi dosta prostora da se opišu sve patnje talaca i tortura vlasti nad njima. Danima i nedjeljama nisu spavali, putujući željeznicom u pratnji vojnika. Neki su streljani, mnogi umrli od batinjanja ili poslije patnji u logorima u koje su internirana i djeca. Posebno je strašno ponižavan sveštenik Vaso Medan, paroh čapljinski.

Taoci iz Prebilovaca su bili1:

Vaso Ekmečić, Sava Nadaždin
Simo Šarić, Nikola Bulut
Risto Medić, Risto Tripković
Šćepan Ekmečić Jovo Bulut
i Trifko Dragićević  

Svi su označeni kao „težaci“, s tim što je uz Simu Šarića navedeno i da je seoski knez. On je jedini od Prebilovčanin koji je bio interniran u logor Arad i jedina žrtva od talaca iz sela. Iz Arada se vratio kući bolestan i umro osmog dana2. (str. 146.). Na strani 127, se navodi: „Risti Tripkoviću, težaku iz Prebilovaca, upravitelj Dizdarević udario je dva šamara, a zatim su ga tukli Agan Kudra, šuckor iz Tasovčića, Tomo Markovina, policijski vakmajstor iz iz Čapljine, i neki vojnik Janda3.“ Na spisku talaca iz Čapljine (str. 138) je i „Kojo Bulut, krčmar“4.

„Austrijski vojnici, koje je predvodio kadet Ignjac Kesler, sin ljekara u Čapljini, povezali su i tukli ove građane Čapljine: Đuru Vitkovića, Ristu Pudara, Koju Buluta, Šćepana Škoru, dječaka Isaila Mihića, te Marka Spahića iz Tasovčića. Tukli su ih toliko dugo i bezdušno dok Đuru Vitkovića i Koju Buluta ne odniješe iznemogle u bolnicu...“(str. 129). Na istoj strani naveden je spisak uhapšenih Srba poslije pogibije Franje Ferdinanda, među kojima su i Prebilovčani Novica Bulut, Simo Bulut, Risto Medić i Đoko Dragićević5. Na sljedećoj 130. strani, navodi se da su zbog neovlašćenog nošenja oružja bili u logoru Ognjen i Drago Dragićević iz Prebilovaca6.

Na strani 148, navedeno je da je za vrijeme Prvog svjetskog rata u čapljinskom kraju pričinjena šteta od 8.979.910,67 kruna. Iz Prebilovaca, štetu su prijavili:

Nikola Bulut Vidoje Banđur
Mitar Bulut Branko Banđur
Nikola Šarić Jovan Šarić
Joka Šarić Risto Medić
Mitra Bulut Mitar Tripković
Đurđa Ždrakanović Stojka Dragićević
Risto Brnjašić Dušan Šarić
Novica Dragićević Boško Bulut
Dušan Tripković Stojan Bulut
Jovo Medan, Šćepin Ljuban Bulut
Jovo Medan, Dušanov Savo Nadaždin
Jovo Bulut Risto Bulut
Trifko Ćirić Jovo Đirić
Ilija Ždrakanović Mitar Ekmečić
Šćepan Ekmečić Mitar Bulut
Mitar Bulut, Nikolin Vaso Ekmečić
Spasoje Suhić Drago Dragićević
Trifko Dragićević Risto Dragićević
Spasoje Ekmečić Simo Dragićević
Jovo Bulut Ristin Todor Ćuk
Lazar Bulut Nikola Ždrakanović
Risto Tripković Rade Ekmečić
Miho Ekmečić Pero Dragićević
„Seoski odbor narodnog vijeća” Nasta Pudar7

Materijal iz knjige profeosora Borivoja Borozana je dragocjen prilog istoriji Srba iz doline Neretve pa i Prebilovaca. Ipak, najveći dio muka i patnji našeg naroda u Prvom svjetskom ratu, ostao je nezabilježen. Pored navedenih žrtava, treba imati na umu i one koji su poginuli, u okupacinoj Austrijskoj vojsci ili kao dobrovoljci u Srpskoj i Crnogorskoj vojsci, ili u građanskom ratu u Rusiji, umrle od gladi i ratnih bolesti. Prebilovci nemaju spisak umrlih u ratu od gladi i epidemija, a bilo ga je moguće sastaviti- sve do prije dvadesetak godina. Međutim, spisak poginulih postoji u knjizi Đure Ekmečića „PREBILOVCI neprebolna rana srpska“. Profesor Borozan u knjigu je unio solunske dobrovoljce iz Mostara, dok podatke za Čapljinu, vjerovatno, nije imao. Uzećemo slobodu da, pozivajući se na već spomenutu Ekmečićevu knjigu, objavimo spisak solunskih dobrovoljaca iz naših Prebilovaca.

U srpskoj vojsci poginuo je 1915, kod Kačanika, Lazar (Sime) Brnjašić. Pored njega dobrovoljci, koji su se predali srpskoj vojsci i preko Albanije, Krfa, Jonskog i Egejskog mora stigli na solunski front su: Bulut (Nikole) Milan, Bulut (Nikole) Novica, Dragićević (Marka) Miho, Dragićević- Ždrakanović (Jove) Miho i Šarić (Spasoja) Dušan. Iz Rusije, preko Sibira, Mandžurije, Singapura, Bombaja i Sueca u Solun su stigli: Ekmečić (Đure) Lazar, Bulut (Riste) Jovo- „Horacija“, Suhić (Jove) Obren, Dragićević- Brnjašić (Sime) Ćetko, Ekmečić (Šćepana) Vojin i Šarić (Mitra) Pavle. Iz Rusije, ali preko Murmanska, Atlntika, Gibraltara i Sredozemnog mora, u Solun je došao Ćirić (Šćepana) Todor- „Brajo“. Iz Italije su stigli Medan (Dušana) Nikola, Ćirić (Šćepana) Milan i Ćuk Danilo- „Šare“. Bulut (Lazara) Pero i Bulut (Nikole) Mitar- „Vilson“ bili su dobrovoljci u crnogorskoj vojsci, u Balkanskom i Svjetskom ratu8.

Od posljedica logorske torture umro je Simo Vidojev Šarić (1882-1918). Zna se da su na bojištima Soče, Karpata i Erdelja, poginuli: Bulut (Riste- „Smajića“) Nikola, Bulut (Lazara) Vojko, Bulut (Stojana) Novica, Brnjašić (Tripka) Pero, Dragićević (Trifka) Novica, Ždrakanović (Riste) Sava, Tripković (Jovana) Gavrilo, Tripković (Stevana) Jevto, Tripković (Riste) Sava, Ekmečić (Mihe) Jovo, Ćirić (Stojana) Sava, Šarić (Spasoja) Lazar i Šarić (Vidoja) Risto.

Borozanova knjiga koja svjedoči o toku događaja u dolini Neretve koji su prethodili Prvom svjetskom ratu kao i o događajima u samom ratu, nema sumnje dragocjena je i kao literarno štivo i kao nezaobilazan izvor podataka o događajima i ljudima iz doline Neretve u tim događajima. Svakako ima još dosta arhivskog materijala ali i objavljenih knjiga koje tek treba pronaći- da bi se naša saznanja upotpunila, a žrtve spasile od zaborava.

Na posljednjoj stranici dragocjene knjige profesora Borozana piše:

Ovo nije kraj knjige, jer knjige sa bezbroj svjedoka i svjedočanstava o tome ko smo bili, šta smo bili i čiji smo potomci i nemaju kraja.
Zato poštovani čitaoče, nastavi njeno pisanje bilježenjem glasnog kazivanja svojih predaka, jer je govorenje mrtvih najglasnije i najpotpunije svjedočanstvo o tome ko smo bili i čiji smo potomci.“

Milenko Jahura

Publikovano, 28. oktobra 2010.

1 U to vrijeme bila su tri Jova Buluta, a ovdje je riječ o Jovi „Crnom“, sinu Sime. Bila su i dva Trifka Dragićevića. Jedan je otac Ilije, Novice, Riste, Danila, Milana i Čede a drugi je puno mlađi Trifko „Sandro“, sin Jovanov iz zaseoka Brdo. O Savi Nadaždinu vidjeti naš prilog Pred obnovljenom kućom Nadaždina O Risti (Nikolinom) Mediću vidjeti Prebilovačke Jovanova i Ristina o suši.
Šćepan Pavlov Ekmečić je rođen 1863, a ubijen od ustaša 1941. Fotografija sa sinovima
Vaso Ekmečić je sin Lazara (1868- 1936), Nikola (Mihe) Bulut je otac Nikole, Koje, Mitra, Mitra i Lazara- „Čole“. Nikola, Mitar- „Vilson“ i Novica su bili dobrovoljci u srpskoj, odnosno crnogorskoj vojsci.

2 Ognjište Sime (Vidoja) Šarića (1882- 1918) ugasile su ustaše 1941, ubivši mu u Šurmanačkoj jami suprugu Joku i kćer Jevru. U istoj jami ubijena je i drugu Simina kćerka Nasta, supruga Trifka Banđura, sa troje djece.

3 I ognjište Riste Tripkovića- Ćejvana, uglednog Prebilovčanina se ugasilo. Sin mu jedinac Sava, poginuo je u ratu, kao austorugarski vojnik, a Savin jedinac Mitar, komandant VČ bataljona Prebilovci, poginuo je u avgustu 1944.

4 Kojo je Prebilovčanin, sin Nikole Mihinog. Imao je kuće u Prebilovcima i u Čapljini, na adi, između dijelova mosta na Neretvi. Umro je 1923, u 37. godini života.

5 Ognjišta Riste Nikolinog Medića i Đoke Aćimovog Dragićevića su ugašena. Danas se ne može sa sigurnošću reći o kome se Bulutu radi. Možda je riječ o Novici Nikolinom Bulutu, koji je poslije mobilisan u vojsku okupatora, predao se srpskoj vojsci da bi kao dobrovoljac prešao Albaniju i stigao u Solun. Uz to u to vrijeme živjela su još dvojica Novica Bulut- Stojanov, iz zaseoka Kuline, koji je poginuo kao austrijski vojnik i Jovin, nešto mlađi, takođe iz Kulina, koji je stradao u željezničkoj nesreći 1927. Vjerovatno je riječ o Simi Todorovom, čije je ognjište danas pusto, pošto mu je u Drugom svjetskom ratu poginuo sin Todor, sa još 9 članova domaćinstva. Simo Stojanov iz Kulina, tada je imao 20 godina.

6 Ognjena Spasojevog Dragićevića, ubile su ustaše 1941, a Drago (Sime) Dragićevića jedini je u familiji preživio Drugi svjetski rat. Poginulo mu je četvoro djece i supruga. U drugom braku, poslije rata, nije imao djece.

7 Teškoću kod identifikacije danas stvara činjenica da, kod većine, nije navedeno ime oca. Bilo je dosta Prebilovčana sa istim imenom i prezimenom. Pudari sa Pijesaka kod Mostara veći dio godine boravili su sa stokom na Rvenici, koja je u prebilovačkom ataru. U spisku su navedena tri Mitra Buluta dok današnje generacije znaju samo za dva- Nikolinog- „Vilsona“ i Todorovog- „Spuževića“. Bio je Dušan Šarić- „Alaga“ ali i Dušan Šarić Spasojev, solunski dobrovoljac. Pored Lazara Buluta Nikolinog --„Čole“, bio je i njegov imenjak i prezimenjak iz Kulina, otac Vojkin, Đokin i Savin. Problem stvara i identifikacija Pere Dragićevića. Ili je riječ o Peri Dragićeviću iz Loznice, ili o Peri Brnjašiću, poginulom u ratu, s obzirom da su Brnjašići dugo nosili i staro porodično prezime Dragićević.

8 Naš portal objavio je u FotoAlbumu većinu fotografija solunskih dobrovoljaca iz Prebilovaca, ali i bilješku o Peri Bulutu Pero s Košćele.

joomla template gratuitjoomla free templates
2021  Prebilovci  globbers joomla template